30/07/2025 | lượt xem: 709 CÁC DI TÍCH LỊCH SỬ, VĂN HOÁ CẤP QUỐC GIA TRÊN ĐỊA BÀN XÃ PHẠM NGŨ LÃO Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025 Xã Phạm Ngũ Lão được thành lập từ việc hợp nhất từ 4 xã gồm: xã Phù Ủng, Bắc Sơn, Bãi Sậy, Đào Dương, có vị trí địa lý tiếp giáp với các xã: xã Ân Thi, xã Xuân Trúc, phường Đường Hào, xã Yên Mỹ (Tỉnh Hưng Yên), xã Đường An (Thành phố Hải Phòng). Tổng diện tích tự nhiên 29,32km2, dân số 36.789 người ở 26 thôn. Chính vì yếu tố sáp nhập địa giới hành chính nên trên địa bàn xã cũng có nhiều di tích lịch sử, trong đó có 4 di tích được công nhận là di tích lịch sử văn hoá cấp quốc gia là: Di tích Đền Phù Ủng, di tích Đình Đào Quạt, di tích Đình Tiên Kiều và di tích Đình Đào Xá Di tích lịch sử là những dấu ấn thiêng liêng của quá khứ, là minh chứng sống động cho quá trình hình thành và phát triển của một vùng đất, một cộng đồng người. Trên địa bàn xã Phạm Ngũ Lão, trải qua bao biến thiên của thời gian và lịch sử, vẫn còn lưu giữ được nhiều di tích quý giá – từ những ngôi đình làng cổ kính, những chùa chiền linh thiêng cho đến các địa điểm gắn liền với phong trào cách mạng và kháng chiến chống ngoại xâm. Mỗi di tích không chỉ mang giá trị văn hóa, lịch sử sâu sắc, mà còn thể hiện tinh thần yêu nước, lòng tự hào và ý chí kiên cường của bao thế hệ cha ông đi trước. Giới thiệu về các di tích lịch sử trên địa bàn xã Phạm Ngũ Lão không chỉ nhằm tôn vinh những giá trị truyền thống, mà còn góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc. Đặc biệt trong bối cảnh hiện nay, khi quá trình đô thị hóa và hiện đại hóa ngày càng diễn ra mạnh mẽ, việc gìn giữ những dấu tích lịch sử ấy càng trở nên cấp thiết và có ý nghĩa hơn bao giờ hết. Bài viết này sẽ giới thiệu khái quát về một số di tích lịch sử quốc gia trên địa bàn xã, qua đó giúp bạn đọc hiểu rõ hơn về cội nguồn văn hóa địa phương cũng như thêm trân trọng những giá trị truyền thống quý báu mà chúng ta đang có. Đây cũng là dịp để khơi dậy lòng tự hào quê hương và khuyến khích tinh thần trách nhiệm trong công tác bảo tồn di tích lịch sử trong cộng đồng. Đền Phù Ủng Đền Phù Ủng toạ lạc ở làng Phù Ủng, xã Phù Ủng trước kia, nay là xã Phạm Ngũ Lão. Đây là một quần thể kiến trúc đồ sộ, phong phú và độc đáo gồm phần chính đền và nhiều công trình phụ trợ hợp thành, được phân bố dải rác, xen kẽ với khu dân cư. Theo thuyết phong thuỷ, cụm di tích được xây dựng trên khu đất đầu rồng, là nơi dương trạch tốt với thế đất “Thất linh ứng hậu, hình nhân bái tướng, voi quỳ ngựa phục, bên bút bên nghiên bên cờ bên kiếm, ở giữa có mô hòn ngọc, cạnh dòng sông Cửu Yên như rồng uốn khúc, mà đầu rồng là khu đất dựng đền nhô hẳn ra khỏi làng”. Đền Ủng xã Phù Ủng Đền Phù Ủng thờ Phạm Ngũ Lão (1255 - 1320), một danh tướng văn võ song toàn, được Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn hết sức tin cậy, rèn luyện, tiến cử với triều đình và trở thành vị tướng phò tá 3 đời vua nhà Trần. Ông sinh ra tại làng Phù Ủng, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, tỉnh Đông (nay là thôn Phù Ủng, xã Phù Ủng). Cuộc đời ông gắn liền với chiến trận và những chiến công vang dội, hiển hách góp phần cùng với quân dân nhà Trần đánh thắng giặc Nguyên Mông xâm lược, đem lại thái bình cho đất nước và cuộc sống ấm no, hạnh phúc cho nhân dân. Phạm Ngũ Lão mất tại phủ đệ vua ban ở Thăng Long và được nhà vua phong là “Thượng đẳng phúc thần”. Ngôi đền là một quần thể di tích có kiến trúc đồ sộ, quy mô rộng lớn khá hoàn chỉnh được chia làm hai khu: Khu trong và khu ngoài. Khu ngoài gồm đền thờ chính Điện súy thượng tướng quân Phạm Ngũ Lão. Chính điện gồm 5 gian Tiền tế, ống muống và 03 gian Hậu cung đặt tượng thờ tướng quân Phạm Ngũ Lão, được đúc bằng đồng có niên đại thời Nguyễn nặng 300kg ở tư thế ngồi; Bên trái là Lăng thờ Đức Tiên Công, bên kia đường là điện thờ Nhũ mẫu; Khuê Văn Các kết cấu hình bát giác… Khu trong được bố cục theo kiểu “Tiền Thần hậu Phật” gồm đền thờ công chúa Tĩnh Tuệ (con gái Phạm Ngũ Lão), chùa Bảo Sơn (Cảm Ân tự), lăng Quốc công Vũ Hồng Lượng được làm bằng đá xanh với kiến trúc nghệ thuật chạm khắc đá tiêu biểu, đặc sắc thời Hậu Lê thế kỷ XVII. Hiện nay, tại quần thể di tích đền Phù Ủng còn lưu giữ một số hiện vật có giá trị về mặt lịch sử cũng như nghệ thuật đó là hệ thống điêu khắc đá, tượng đồng, đại tự, câu đối, chén bạc thời Nguyễn, sắc phong,… Lễ hội truyền thống đền Phù Ủng được tổ chức từ ngày mồng 10 đến ngày 13 tháng Giêng âm lịch, để kỷ niệm ngày ra quân của tướng quân Phạm Ngũ Lão. Trong lễ hội bao gồm phần lễ và phần hội kết hợp vừa trang trọng, tôn nghiêm, vừa rộn ràng, vui tươi. Đây là một trong những lễ hội đầu xuân lớn của tỉnh thu hút đông đảo nhân dân tham gia. Phần hội có tổ chức các trò chơi dân gian như: Cờ tướng, chọi gà, múa rối, kéo co, hát quan họ, xin chữ đầu xuân, hội thi vật cù, nhảy mô đống… thu hút đông đảo du khách đến xem và tham gia. Bên cạnh các trò chơi dân gian, một số hoạt động thể thao như bóng chuyền, cầu lông, cờ tướng… diễn ra sôi nổi giúp người dân được hòa mình vào lễ hội cũng như có dịp vui chơi, nghỉ ngơi, cầu mong một năm làm việc may mắn. Lễ hội mang đậm giá trị văn hóa sâu sắc, đây không chỉ là dịp tưởng nhớ công lao của danh tướng họ Phạm mà còn giáo dục cho những thế hệ sau về ý chí vươn lên, về lòng yêu nước, minh chứng về nền văn hiến lâu đời của dân tộc. Các đồng chí lãnh đạo Trung ương, tỉnh, huyện dâng hương tại đền Ủng năm 2024 Hoạt động rước Công phi Tĩnh Huệ Từ những giá trị tiêu biểu, đặc sắc đó khu di tích đền Phù Ủng được Bộ Văn hóa xếp hạng là di tích “Lịch sử” cấp Quốc gia theo Quyết định số 1288-VH/QĐ ngày 16/11/1988. Đình Đào Quạt Đình Đào Quạt toạ lạc trên một khu đất cao ráo, thoáng đãng giữa thôn Đào Quạt, xã Bãi Sậy trước kia, nay là xã Phạm Ngũ Lão. Xưa kia người dân thôn Đào Quạt nổi tiếng với nghề làm quạt và họ rất tự hào về ngôi đình làng truyền thống của thôn mình. Theo thần tích, đình Đào Quạt là nơi tôn thờ Đào Công Chí, một võ tướng thời Lý có công giúp đánh giặc Chiêm Thành đầu thế kỷ XI, đem lại cuộc sống thanh bình, ấm no cho nhân dân. Khi mất, vua Lý vô cùng thương xót vị tướng tài của mình, sai quần thần hành lễ điếu văn, ban thưởng nhiều vàng bạc để làm hương hỏa, lập miếu thờ và phong ông là bậc Đại vương. Ông được nhân dân địa phương tôn thờ làm Thành hoàng làng. Đình làng thôn Đào Quạt Tượng thờ thành hoàng làng Đào Công Chí tại Đình Đào Quạt Tương truyền, đình Đào Quạt được khởi dựng sau khi tướng quân Đào Công Chí mất, ban đầu chỉ là một ngôi miếu nhỏ. Thời Hậu Lê, nhân dân đã tiến hành tu sửa lại. Đến thời Nguyễn, đình được trùng tu với quy mô lớn. Hiện nay, đình có kiến trúc kiểu chữ Công gồm 05 gian Tiền tế, kiến trúc kiểu con chồng đấu sen. Trung từ 03 gian, các bộ vì kiểu chồng rường giá chiêng. Hậu cung 03 gian, kết cấu vì đơn giản kiểu chồng rường. Trên các bức cốn, hệ thống đầu dư chạm khắc cầu kỳ, tinh xảo các đề tài tứ linh và quần long,... Kiến trúc Đình Đào Quạt còn lưu giữ Hiện nay, đình còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị như: 18 đạo sắc phong từ thời Lê đến thời Nguyễn, bia đá niên đại năm 1758, phỗng đá, 03 tảng đá hoa sen thời Lê với 09 cánh sen cách điệu rất sinh động. Hằng năm, vào ngày mồng 10 tháng Giêng âm lịch, nhân dân lại tổ chức lễ hội long trọng để tưởng nhớ ngày mất của tướng quân. Trước kia, trong lễ hội có tổ chức tế lễ, rước kiệu, rước ngai và tượng của thần, rước sắc và có hát trống quân. Ngày nay, lễ hội được tổ chức đơn giản song vẫn đảm bảo các nghi thức văn hoá truyền thống. Với những giá tiêu biểu về kiến trúc, đình Đào Quạt đã được Bộ Văn hóa - Thông tin ban hành Quyết định số 141-QĐ/VH ngày 23/01/1997 xếp hạng là di tích “Kiến trúc - nghệ thuật” cấp Quốc gia. Đình Tiên Kiều Cùng nằm trong quần thể di tích của xã Phạm Ngũ Lão, Đình Tiên Kiều được xây dựng trên mảnh đất cao ráo, thoáng đãng giữa thôn Tiên Kiều, xã Bãi Sậy trước kia, nay là xã Phạm Ngũ Lão. Theo truyền thuyết, đình nằm trên trán con rồng, mặt tiền quay hướng Nam. Ngoài ra, theo các cụ cao niên trong thôn “Tiên Kiều” có ngĩa là “chiếc cầu đẹp”. Đình làng Tiên Kiều Đình Tiên Kiều được xây dựng để thờ Tín Yết Đại vương, người có công giúp Hai Bà Trưng đánh giặc bảo vệ nền độc lập cho dân tộc, xây dựng Trưng triều. Khi ông mất nhân dân tôn ông làm Thành hoàng. Ngoài ra, đình còn thờ mẹ và vợ của ông. Họ là những người mẫu mực, tiết hạnh, đại diện cho người phụ nữ Việt Nam. Trong kháng chiến chống Pháp nơi đây đã diễn ra nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của địa phương như: nơi nhân dân tập trung để đi cướp chính quyền ở huyện năm 1945, nơi lực lượng du kích và bộ đội địa phương trú quân đánh bốt chợ Hà,... Tượng thờ Yết Tín Đại Vương tại Đình Tiên Kiều Theo thần tích và tương truyền trong nhân dân, đình được khởi dựng từ khá sớm, qua các triều đại đều được tu sửa. Hiện nay, ngôi đình mang dấu ấn kiến trúc thời Nguyễn, tại chồng nóc của toà Hậu cung còn ghi rõ “Thành Thái Đinh Mùi thập cửu niên tứ nguyệt sơ nhất nhật” (đình dựng năm Đinh Mùi niên hiệu Thành Thái, năm thứ 19 tháng 04 ngày 01 năm 1907). Đình có kiến trúc chữ Đinh gồm 05 gian Tiền tế và 03 gian Hậu cung. Các bộ vì làm kiểu con chồng đấu sen. Trên các cấu kiện đều chạm các đề tài tứ linh, tứ quý, hoa lá cách điệu... mang đậm nét kiến trúc nghệ thuật thời Nguyễn. Chính điện thờ tại đình Tiên Kiều Tại đình còn lưu giữ được rất nhiều tư liệu quý có giá trị về mặt lịch sử như: một cuốn phả tích và 04 sắc phong thời Lê, 07 sắc phong thời Nguyễn, 03 bia đá và 01 bát hương đá thời Nguyễn. Hằng năm, để tưởng nhớ tới công lao của Thành hoàng làng, nhân dân địa phương tổ chức lễ hội vào hai dịp là ngày 06 tháng Giêng (ngày sinh của Tín Yết) và ngày 12 tháng 09 âm lịch (ngày hoá của ba mẹ con). Trong lễ hội có tổ chức tế lễ, rước kiệu, tổ chức hát chèo và đặc biệt là có lễ khao quân và diễn lại tích đánh giặc của Đức thánh. Hai bia đá còn lưu giữ tại Đình Làng Tiên Kiều Kiến Trúc Đình làng Tiên Kiều Với các giá trị còn hiện hữu, đình Tiên Kiều được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng là di tích “Kiến trúc nghệ thuật” cấp Quốc gia theo Quyết định số 141-QĐ/VH vào ngày 23/01/1997. Đình Đào xá Đình Đào Xá xây dựng trên một khu đất cao, thoáng đãng ở phía Bắc làng Đào Xá, xã Đào Dương trước kia, nay là xã Phạm Ngũ Lão. Vùng đất này do dòng họ Đào khai phá, mở mang từ thủa sơ khai. Đình có mặt tiền của đình quay hướng Nam. Đình Đào Xá Đình Đào Xá thờ Linh Lang Đại Vương là Hoàng tử con Vua Lý Thánh Tông. Ngài có công cùng các tướng sỹ thân chinh cầm quân đánh đuổi giặc giã, giữ yên bờ cõi, bảo vệ sống bình yên cho nhân dân. Khi mất, ngài được nhân dân ở nhiều nơi tôn thờ, trong đó có làng Đào Xá tôn ngài làm Thành hoàng làng. Đình được xây dựng từ thời Hậu Lê, trùng tu thời Nguyễn với kết cấu kiểu chữ Đinh gồm Đại bái 05 gian 02 dĩ và Hậu cung 04 gian. Các bộ vì làm kiểu chồng rường đấu kê. Tại đình còn bảo lưu được nhiều mảng cốn, cấu kiện chạm khắc hoa văn thời Hậu Lê còn rất đậm nét như: long quần tụ, đầu dư, đao lửa,… thể hiện trình độ cao của các nghệ nhân xưa với các chi tiết vô cùng đặc sắc và tinh xảo. Đình còn lưu giữ một số hiện vật, đồ thờ rất có giá trị như: 01 kiệu bát cống thời Lê, ngai thờ, câu đối, đỉnh đồng, bát hương sứ. Kiến trúc bên trong đình Đào Xá Hằng năm, vào ngày 10 tháng 3 và ngày 10 tháng 10 âm lịch dân làng tổ chức lễ hội để tưởng nhớ tới công lao của thần là người có công cứu nước giúp dân. Đình Đào Xá được Bộ Văn hóa - Thông tin ban hành Quyết định số 22/1999-QĐ-BVHTT xếp hạng là di tích “Kiến trúc nghệ thuật” cấp Quốc gia ngày 6/4/1999.